Gmina Miasta Gostynina - oficjalna strona

Menu

Treść strony

Hejnał i herb miasta Gostynina

Historia hejnału gostynińskiego
W roku 1997 z inicjatywy poprzedniego burmistrza Gostynina został skomponowany hejnał gostyniński przez pana Mikołaja Burakowskiego z Gostynina, piastującego przez wiele lat funkcję dyrektora w  Ogólnokształcącej Szkole Muzycznej w Płocku.
Hejnał nadawany był i jest o godz. 12.00 z wieży ratuszowej w centralnym miejscu miasta.
Trębaczem od początku grania hejnału, był pan Roman Pakulski, ówczesny pracownik jednego z gostynińskich zakładów przemysłowych.
Następnie nagrany utwór odtwarzany był z taśmy magnetofonowej, a obecnie z płyty CD.

 

 

Narodziny Heraldyki Miejskiej

Miasto Gostynin przygotowuje się do ważnego wydarzenia-otwarcia zrekonstruowanego zamku gostynińskiego. W związku z tym zaistniała potrzeba wykucia herbu miasta Gostynina. Z uwagi na to, że przez wieki mylono herb naszego miasta z herbem miasta wielkopolskiego o podobnym brzmieniu-Gostyniem, postanowiliśmy prześledzić i zarazem ostatecznie uporządkować wiedzę na temat godła Gostynina. Przeprowadzona została kwerenda w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Państwowym w Gdańsku, Archiwum Państwowym w Płocku oraz w bibliotekach: Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk, Bibliotece Czartoryskich Muzeum Narodowego w Krakowie, Bibliotece im. Zielińskich w Płocku, a więc wszędzie tam gdzie zaistniała jakakolwiek szansa na odnalezienie najstarszej pieczęci księcia Siemowita IV, która symbolizowała Gostynin. Rezultaty tych poszukiwań pragniemy zaprezentować społeczności do tematyki związanej z kształtowaniem się heraldyki na Mazowszu, drugi dotyczy historii herbu Gostynina i ukaże się w następnym numerze ‘Głosu Gostynińskiego’.

Od zarania dziejów ludzkość w różnych cywilizacjach używa różnych znaków rozpoznawczych dla oznaczenia własności. Z czasem znaki te stały się godłami heraldycznymi. Istnieją różne grupy herbów: rycerskie, szlacheckie, ziemskie, miejskie, wiejskie, kościelne itd. Herby miejskie są symbolem samorządu miejskiego. Tracą ważność dopiero z chwilą, gdy tego samorządu nie ma.

Godła herbów miejskich zaczęły pojawiać się w Polsce w XIII w. Związane to było z nadawaniem miejscowości praw miejskich i lokacją miast na prawie magdeburskim w większości kraju i chełmińskim (w Polsce północnej i na Mazowszu).

Od chwili lokacji miasto otrzymało własne prawa i samorząd, który zyskiwał uprawnienia do wystawiania dokumentów, co wiązało się z koniecznością tłoczenia pieczęci z herbowym godłem. Godła te, które umieszczono na tarczy, stawały się później herbami miast.

Pierwsze godła herbowe, a później herby miejskie, powstawały samorzutnie. O ich wyglądzie decydował wójt lub rada miejska. Takie herby ma większość miast polskich, głównie te, które ustaliły swój herb do XV w. Późniejsze nadawał panujący w przywilejach herbowych. Duża część tych przywilejów, szczególnie XVI i XVII w., nie stanowi o nowym herbie miejskim, lecz poświadcza herb istniejący wcześniej.

Najczęstszymi motywami herbów z tego okresu są mury miejskie z basztami, zamki, kościoły oraz postacie lub atrybuty świętych patronów poszczególnych miast. Niemało było tzw. Herbów mówiących, np. koło-Koło, głowy koźle-Koziegłowy, lipa-Lipno, łódź-Łódź, strzały-Strzelno. Często w herbach widnieją godła założycieli lub właścicieli miast oraz godła państw lub ziem. Z biegiem czasu pojawiły się coraz bardziej urozmaicone godła, a także herby dwu i wielkopolowe, czasem z trzymaczami, dewizą i koroną nad tarczą herbową.

Herby nie od razu przybrały ostateczny kształt. Władze miast zakładanych w XIII i XIV w. niejednokrotnie później zmieniały herb lub jego elementy. Sytuacja ustabilizowała się dopiero w XVI w. i praktycznie do czasów rozbiorów ustalonych herbów już nie zmieniano. Rozbiory położyły kres powszechnemu używaniu herbów miejskich. Wprawdzie pod zaborami pruskich i austriackim używano ich w dalszym ciągu i nadawano herby nowym miastom, lecz w Księstwie Warszawskim dekretem z 29 IV 1811 r. rząd zakazał używania herbów miejskich. Wszystkie pieczęcie miejskie nakazano zaopatrzyć w herb państwowy Księstwa, tj. ukoronowaną tarczą sasko-polską.

Po upadku Księstwa w 1815r. niektóre miasta wróciły do swych dawnych herbów inne wprowadziły nowe. Wkrótce, po utworzeniu Królestwa Kongresowego z dekretem z 11 X 1822r. po raz trzeci zmieniono pieczęcie miejskie wprowadzając orła rosyjskiego, mającego na piersiach małą tarczę z orłem polskim. Był to herb Królestwa bardziej rosyjski niż polski. Ponownie został zatwierdzony przez Komisję Rządową w rozporządzeniu z 1842r.

W związku z podziałem Królestwa Kongresowego w 1845r. na pięć guberni, car Mikołaj I postanowił przywrócić herby miast, które od czasów Księstwa Warszawskiego ich nie posiadały. Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych zajęła się odszukaniem, wyborem i ustaleniem herbów wszystkich miast Królestwa, sporządzeniem rysunków i przesyłaniem ich do zatwierdzenia. Głównym referentem Komisji był senator Kazimierz Stroczyński, znany numizmatyk, natomiast wykonawcą herbów został Teodor Chrzoński, urzędnik wydziału technicznego w Heroldii Królestwa w Warszawie. Opracował jednak początkowo tylko herby guberni płockiej i warszawskiej. Pozostałe gubernie wykonały rysunki we własnym zakresie. Nie było to łatwe zadanie, ponieważ wiele miast nie znało swoich dawnych herbów i nie potrafiło ich odtworzyć. Przy projektowaniu posługiwano się więc często herbem ostatniego właściciela miasta albo brało pod uwagę ogólny charakter miejscowości, jej położenie geograficzne, uprawiane rzemiosło itd. Ostatecznie po ich końcowym opracowaniu przez Chrzońskiego 29 V 1849r. wysłano je do Petersburga do aprobaty przez cara.

Car Mikołaj I zatwierdził tylko pięć herbów gubernialnych, natomiast nie zaaprobował ani jednego z 455 herbów miejskich. Pięciotomow ,,Album Heroldii Królestwa Polskiego’’, z wzorami herbów przesłanych carowi, wrócił do Warszawy dopiero w 1860r. i umieszczony został w magazynach Heroldii Królestwa, a po zlikwidowaniu tego urzędu w Archiwum w 1944r.

Ustalenie herbów miejskich podjęte zostało jeszcze 20 lat później, na polecenie nowego cara Aleksandra II w 1856r. W między czasie nastąpił nowy podział Królestwa Polskiego z pięciu na dziesięć guberni oraz wybuch postania styczniowego. Dlatego dopiero w 1867r. przystąpiono do prac nad zebraniem, opracowaniem i ustaleniem ostatecznych wersji herbów i wprowadzeniem ich w życie. Rezultat tej akcji był skromny. Ogólnie wykonano tylko rysunki 93 herbów miejskich. W tej sytuacji cała akcja została zaniechana. W aktach Komisji Rządowych Spraw Wewnętrznych zostało tylko zestawienie herbów miast gubernialnych w krótko opisanych z datą 14 II 1868r., ale już bez rysunków. Silne rusyfikacje w latach 1865-1870 sprawiły, że usunięto w miastach Królestwa herby lokalne i wprowadzono na wszystkich pieczęciach o charakterze urzędowym rosyjskiego orła państwowego. Sprawa herbów miejskich przycichła aż do początków XX w.

Próby uregulowania kwestii godeł miejskich pojawiły się w Polsce odrodzonej. Na mocy dekretu z dnia 28 VII 1919r. przywrócono miastom prawo do używania herbu. Wtedy okazało się, że w wielu miastach zapomniano jak wyglądał ich herb, a archiwa zostały wskutek powstań i wojen zniszczone. Godła herbowe można było odtworzyć tylko na podstawie zachowanych tłoków pieczętnych oraz odcisków i odrysów pieczęci, trudniej było odtworzyć herbowe barwy. Ponieważ często zajmowali się tym radni, a nie heraldycy, barwy w herbach niektórych miast do dnia dzisiejszego nie odpowiadają regułom heraldycznym.

Uporządkowanie heraldyki miejskiej zostało zakłócone przez dekret prezydenta RP z 13 XII 1927r., który wprowadził dla samorządów herby złożone z godła państwowego, a więc orła polskiego, z herbu województwa i napisu. Dopiero ustawa z dnia 3 III 1937r. zezwoliła na używanie przez samorządy herbów historycznych w miejscach orła państwowego. Mogły to jednak uczynić tylko te samorządy, które w latach 1930-1937 zwróciły się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o zatwierdzenie swych herbów (tak uczynił samorząd Gostynina o czym w następnym numerze ,,Głosu Gostynińskiego’’). Jako pierwszy został zatwierdzony herb Łodzi. Do 1939r. zatwierdzono 104 herby (w tym 84 miast w obecnych granicach Polski).

Dalsze zamieszanie w dziedzinie heraldyki municypalnej przyniosły rządy komunistyczne. Władze PRL niechętne były do herbów miejskich jako ,,burżuazyjnego przeżytku’’. Większość miast używała swych dawnych herbów, choć w wielu przypadkach ze względu na barak dostępu do wiarygodnych źródeł nie były one zgodne z pierwowzorami z okresu I Rzeczypospolitej. Ze względów ideologicznych z głowy Orła Białego w herbie państwowym usunięto koronę, zmieniając orła państwowego na orła mazowieckiego. Brak wiedzy heraldycznej sprawił, że ponad 20 miast, głównie na zachodzie i południowym zachodzie Polski, umieściło w herbie orła mazowieckiego zamiast polskiego.

Niektóre miasta odstąpiły od używania herbów historycznych, wprowadzając na ich miejsce nieudane modyfikacje lub herby nowe, lecz zdecydowanie gorsze od dawnych. Dopiero ustawa z dnia 21 XII 1978r. zezwoliła miejskim radom narodowym na ustalenie właściwych herbów.

Spośród około 100 herbów miejskich ustanowionych po II wojnie światowej tylko około 10 można uznać za prawidłowe i udane. Niemal 50 niezgodnych jest ze sztuką heraldyczną, a dalszych 40 to znaki graficzne, nie mające nic wspólnego z godłami herbowymi, lecz również z zasadami estetyki.

Na mocy ustawy z dnia 8 III 1990 r. o samorządzie terytorialnym rady gmin i miast mają prawo podejmować uchwały dotyczący herbów. Od tego czasu wiele miast dokonało zmian lub wprowadziło nowe. Często ogłaszane są konkursy na herb, lecz do jury na ogół nie zaprasza się specjalistów z Polskiego Towarzystwa Heraldycznego lub profesjonalnych instytucji zajmujących się heraldyką, jak np. Centrum Heraldyki Polskiej czy Instytut Heraldyczno-Weksylologiczny.

Kształt i treść herbów polskich

Przy tworzeniu herbów stosowano reguły wykształcone w XII w. Często spotyka się trzymacze i wstęgę dewizową (podobnie jak w herbach rycerskich). Wyłączną zaś cechą heraldyki miejskiej jest umieszczenie na szczycie korony murowej (corona muralis) w kształcie czerwonego, białego lub złotego muru z trzema lub pięcioma basztami. Niektóre miasta królewskie wieńczą tarczę herbową koroną królewską.

W Polsce, podobnie jak w wielu innych państwach, stosuje się głównie tarczę zaokrągloną u dołu o proporcjach 7:6 (stosunek wysokości do szerokości). Jest to tarcza zwana w heraldyce hiszpańską, gdyż właśnie w Hiszpanii zaokrąglenie spodu tarczy pojawiło się już od XII w.

W herbach miejskich bardzo często stosuje się elementy architektoniczne i religijne. Znaczenie miasta i jego ustrojową odrębność symbolizują mury forteczne najczęściej z basztami i bramami, a także zamki i kościoły. Mury są blankowane, najczęściej czerwone lub białe, z wyraźnie zaznaczonymi cegłami lub ciosami. Baszty są na ogół prostokątne, blankowane u góry, często zakończone trójkątnymi dachami różnej barwy. Okna są prostokątne, czarne. Bramy są najczęściej obmurowane ciosami, otwarte, z połówkami wierzei po bokach.

Herbów z motywami architektonicznymi jest około 200. Na 64 widnieją mury miejskie z basztami i bramą, na 62 są same baszty, a sam mur na 30 herbach. Brama z basztami w 16, a zamek w 13. Mury, baszty, bramy miejskie symbolizującą samo miasto i jego odrębność ustrojową. W 170 herbach występują elementy religijne. Duża grupa herbów miejskich ma odniesienia do panujących królów i książąt lub właścicieli miast. Są też godła mówiące i alegoryczne.

W badaniach heraldycznych nasuwa się po ustaleniu rysunku problem barw. Rysunek herbu poznajemy w oparciu o autentyczne źródło, jakim są pieczęcie. Są one jednak bezbarwne, nie mogą więc dostarczyć wiadomości o barwach godła. Wtedy pomocne są ogólnie znane i powrzechnie obowiązujące reguły heraldyczne.

W heraldyce polskiej mamy do czynienia z sześcioma kolorami: białym, żółtym, czerwonym, niebieskim, zielonym i czarnym. Barwą białą i żółtą nazywamy ,,metalami’’, gdyż są równo znaczne ze srebrem i złotem, barwę czarną uważa się za kolor neutralny, inne barwy nazywamy kolorami.

Jedna z reguł mówi, że nie należy mieszać metalu z metalem, np. nie można przedstawić srebrnego orła na złotym tle ani złotej gwiazdy na tle srebrnym. Czerwony mur powinien być umieszczony tylko na polu srebrnym lub złotym, a złota gwiazda na polu niebieskim. Orzeł książęcy lub królewski musi być na czerwonym polu. Podobne reguły obowiązują w heraldyce kościelnej np. białe lilie muszą być na niebieskim polu.

Artykuł Barbary Konarskiej-Pabiniak

 

 

Opinia w sprawie herbu miasta Gostynina

Opracowania z zakresu polskiej heraldyki miejskiej podają różne wersje herbu Gostynina. Ustalenie właściwej wersji herbu uniemożliwia brak oryginalnych pieczęci miejskich z okresu sprzed końca XVIII wieku. Nie podaje ich Wiktor Wittyg w pracy ,,Pieczęcie miast dawnej Polski’’/Kraków 1905/, zapewne brak ich więc w zbiorze pieczęci miejskich W.Wittyga w Muzeum Narodowym w Krakowie/dp sprawdzenia/. Marian Gumowski w pracy ,,Herby miast województwa warszawskiego’’/odbitka z ,,Miesięcznika Heraldycznego’’XV-XVI, Warszawa 1938/s.20-21 cytuje pieczęć Gostynina na dokumencie z 1475 r. w Archiwum Państwowym w Gdańsku ,,niestety tak zniszczoną, że nic rozpoznać nie można’’. Kwerenda przeprowadzona przez autora niniejszej opinii w Archiwum Głównym Akt Dawnych nie ujawniła dawnych pieczęci miejskich Gostynina; być może bardziej szczegółowe poszukiwania w tym oraz innych archiwach doprowadziłyby do ich odkrycia. Już w XIX wieku, kiedy w latach 1867-1868 zbierano informacje o dawnych pieczęciach i herbach miast Królestwa Polskiego, nie zdołano odnaleźć pieczęci Gostynina. Kiedy jednak w 1847r. Heroldia Królestwa Polskiego opracowała wzory herbów miast dla Gostynina ustaliła herb przedstawiający bramę z 3 basztami o spiczastych dachach z chorągiewkami, być może oparty na wyobrażeniu występującym na dawnych pieczęciach miejskich. Inny niezachowany dziś herbarz miejski z XIX wieku jako herb Gostynina podawał również bramę z 3 wieżami, ale bez dachów. Taką też wersję herbu: miejski z 3 wieżami i bramą o otwartych wierzejach z na pół opuszczoną kratą przyjął Marian Gumowski w cytowanej pracy z 1938 r. Już jednak w albumie reprodukcji pt. ,,Herbarz Polski’’, wydawnictwo Kawy Hag/brak roku wydania, około 1934/, tabl. Województwo warszawskie, ilustr.21 oraz w pracy ,,Herby miast polskich’’ Warszawa 1960, s.176 przyjął nieco inaczej stylizowany herb Gostynina: brama forteczna/bez wierzeji i krat przyp. S. K. K./p trzech basztach zwieńczonych spiczastymi dachami, zapewne bardziej zbliżony do projektu Heroldii. Obie wersje herbu t.j. ta z około 1934 i z 1960r. ,,są sobie bliskie: różni je rozległość oblankowanych murów na szerokość bramy lub na całą szerokość tarczy herbowej, występowanie lub brak wierzeji w bramie oraz spiczastych dachów na wieżach. W obu wersjach te same są też barwy herbu: pole niebieskie, mur i wieże białe, dachy /tylko w drugiej wersji z 1960 r./czerwone.

Motyw muru miejskiego, bramy i trzech wież jest typowym herbem wielu miast polskich. Analogicznego herbu używa też wielkopolskie miasto Gostyń dwukondygnacyjna oblankowana wieża stojąca między dwoma wieżami luzem zwieńczonymi spiczastymi dachami. Podobieństwo motywu herbowego oraz nazwy miast było powodem heraldycznej konfuzji. Już wydawnictwo „Polskie herby miejskie”, wyd. „Wspólna Sprawa”, Warszawa 1963, tabl. 26,nr 512 przypasowało Gostyninowi herb Gostynia, zmieniając przy tym jego barwy. Błąd ten powtórzyła też: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN w tomie IV, Warszawa 1964, s.341 dając czarno-białe konturowe rysunki herbów według pracy M. Gumowskiego z 1960 r.: pod Gostyninem-Gostynia, a pod Gostyniem-Gostynina.

Omyłkę tę sprostowało wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich pt. „Miasta polskie w tysiącleciu” tom II /Wrocław/Warszawa-Kraków 1967/ przynosząc barwę reprodukcji właściwych herbów Gostynia /tabl. LXXVII/ i Gostynina /tabl. CVII/. Wydawnictwo to, w którym opracowanie herbów miejskich powierzone zostało najwybitniejszych naówczas specjalistom. Miało za zadanie również uporządkowanie polskiej heraldyki miejskiej. Zamieszczone w nim rysunki herbów oparte zostały na wiarygodnych źródłach historycznych, poprzedzone krytycznymi studiami i poddane poprawnej stylizacji heraldycznej. Dla Gostynina publikacja ta przyjmuje uproszczoną /pominięto wierzeje w bramie miejskiej/ i poddaną, piękniejszej stylizacji wersję herbu ogłoszoną przez M. Gumowskiego w 1938 r.: w polu błękitnym oblankowany mur biały z bramą i trzema takimiż oblankowanymi wieżami. Tę wersję herbu proponuję przyjąć w przygotowanej monografii Gostynina i na okolicznościowym medalu. Dla uzyskania większego wyrazu rysunek /zwłaszcza na medalu/ można poddać drobnej korekcie: prześwit bramy miejskiej /zbyt wąski/ można nieco poszerzyć oraz nieznacznie rozsunąć zbyt blisko siebie usytuowane wieże, w ten sposób jednak, aby ich kontury odcinały się od blanków na murze.

Stefan K. Kuczyński - Instytut historii PAN


 

 

  • Herb Miasta Gostynina

wstecz

Banery

Stopka

Kontakt

Położenie urzędu

[obiekt mapy] Mapa Miasta Gostynina

Położenie urzędu

[obiekt mapy] Mapa Miasta Gostynina

Urząd Miasta Gostynina
ul. Rynek 26
09-500 Gostynin
tel.: 24 236 07 10
fax.: 24 236 07 12
e-mail: um@gostynin.pl

Szczegółowy kontakt